j a r a n e
02-01-08, 14:38
YATIRIM ORTAMI
1992-1995 yılları arasındaki iç savaşta ekonomik gücünü % 85-90 oranında yitirmiş ve 2 milyonu aşkın nüfusu yerinden edilmiş olan ülkede, gerek nüfusun azlığı ve gelir seviyesinin düşük olması, gerekse ülkede yatırımcı ve işadamlarına gerçek anlamda güven verecek istikrarlı bir ortamın olmayışı, ayrıca ülkenin geleceği konusundaki spekülasyonların devam etmesi nedeniyle, yabancı sermaye girişi istenilen seviyede gerçekleşmemiştir.
Diğer Güneydoğu Avrupa Ülkelerinde olduğu gibi, Bosna-Hersek’in de yabancı yatırımcılara sunduğu bazı avantajlar vardır:
Coğrafi Konumu: Güneydoğu Avrupa, Avrupa Birliği ve Avrasya Bölgesi arasında stratejik bir konuma sahiptir.
EB Erişimi: Ab, Bosna-Hersek’e tek taraflı ticari taviz uygulamakta olup, bu ülke menşeli ürünler, AB’ne kota ve ürün kısıtlaması olmaksızın ve gümrük vergisiz ihraç edilebilmektedir.
Bölgesel Serbest Ticaret: Bosna-Hersek’in de dahil olduğu Güneydoğu Avrupa bölgesinde, ülkeler arasında serbest ticaret anlaşmaları imzalanmaktadır. Bölgenin yakında tek bir pazar haline gelmesi için çalışmalar, uluslararası kuruluşların da desteğiyle sürmektedir. Türkiye de Bosna-Hersek’e tek taraflı ticari taviz uygulamakta olup, bu ülke menşeli ürünler, kotalar dahilinde, gümrüksüz ihraç edilebilmektedir. Söz konusu tek taraflı taviz uygulamasının serbest ticaret anlaşmalarıyla karşılıklı hale getirilmesi için çalışmalar devam etmekte olup, 2002 yılı 2. yarısından itibaren yürürlüğe girmiştir. Bosna-Hersek ile Hırvatistan arasında, 1 Ocak 2001 tarihinden itibaren geçerli olan serbest ticaret anlaşması ile Hırvatistan, Bosna-hersek menşeli tüm tarım, madencilik ve sanayi ürünlerine uyguladığı gümrük vergilerini bu tarihten itibaren sıfırlarken, Bosna-Hersek tarafı 3 yıllık bir geçiş süresi boyunca Hırvatistan mallarına kademeli gümrük indirimleri sağlayacak (2001 yılında % 30, 2002’de % 40 ve 2003’te % 60) ve 2004 yılı başından itibaren gümrük vergilerini sıfırlayacaktır. Benzeri bir anlaşma Slovenya ile de imzalanmış ve 2002 yılı başından itibaren uygulamaya girmiş olup, Yugoslavya ile de aynı mahiyette bir anlaşma (yürürlüğe giriş tarihi belli değil) parafe edilmiş bulunmaktadır.
Nitelikli İşgücü: Ülkedeki işgücünün eğitim seviyesi oldukça yüksektir. Buna karşılık, ücretler son derece makul ölçüdedir. Ortalama işçi ücretleri 150-250 Euro civarındadır.
YABANCI SERMAYE ŞİRKETLERİNE SAĞLANAN TEŞVİKLER
Vergi İndirimleri
İmalatçı firmalar ilk yıl kurumlar vergisinden tamamen muaf tutulmakta, ikinci yıl % 70, üçüncü yıl % 30 indirim yapılmaktadır. Devam eden yıllar için kurumlar vergisi oranı % 30’dur. Ticaret ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren firmalara herhangi bir muafiyet tanınmamaktadır. Ülkede halen kurumlar vergisi oranı % 30’dur. KDV uygulaması olmamakla beraber, KDV’ye benzeyen ve sadece perakende satışlara uygulanan satış vergisi adı altında her hafta sonunda vergi dairesine yatırılma zorunluluğu olan ve oranı % 5 ile % 20 arasında değişen bir vergi uygulanmaktadır. Ayrıca her türlü alım satım işleminde % 10 oranında hizmet vergisi tahsil edilmektedir. Uygulanan çalışma yasasına göre, sigorta primi işveren payı % 75’tir. Ancak ilk defa işe başlayanların ilk 1 yıllık primlerini devlet üstlenmektedir.
İthalatta Gümrük Muafiyeti
Üretime yönelik (hizmet sektörü dahil) faaliyet sürdürecek firmalar, yatırımda kullanacakları makine ve teknik donanımı gümrükten muaf ithal etme hakkına sahiptir. Ayrıca, ihraç edilecek ürünlerde kullanılmak kaydıyla yapılacak her türlü hammadde ithalatı gümrükten muaftır.
Bankacılık sistemi halen dünya standartlarının çok gerisinde ve mali açıdan oldukça zayıf konumdadır. Bu nedenle kayda değer büyüklüklerde kredi ve finansman imkanlarını ancak uluslararası finans kuruluşlarından (IFC, EBRD; EIB vs.) sağlamak mümkündür. Yerli bankalar ise ancak düşük miktarlarda tüketici kredisi verebilmektedir. Yabancı misyon ya da uluslararası kurumlar dışında, tüm kuruluş ve firmalar döviz transferi sırasında kaynak ya da fatura ibraz etmek zorundadır. Diğer taraftan firmalar arasındaki para transferlerinin ve benzeri ekonomik aktivitelerin ticari bankalar aracılığıyla yapılması zorunludur.
YATIRIM İMKANLARI
Bosna-hersek, Avrupa’nın en büyük hidroelektrik üretme kapasitesine sahip ülkelerinden biridir. Dağlık yapısı ve yıllık 110 mm³’ün üzerindeki yağış ortalaması, ülkede ç.ok sayıda hidroelektrik santrali yapımına imkan sağlamaktadır. Halen mevcut elektrik üretimi ülke ihtiyacını karşıladığı gibi komşu Hırvatistan ve Slovenya’ya da ihraç edilmektedir.
Ormancılık ve mobilya sektörü, savaştan sonra ayakta kalan nadir sektörlerden biridir. Bosna-Hersek, eski Yugoslavya’da en fazla ormanlık alana sahip olan, Hırvatistan ve Slovenya’nın toplam üretimi kadar kereste ve mobilya üretimi yapılabilen bir ülke konumundadır.
Ülke demir, kömür, boksit, civa, asbest, tuz ve magnezyum yataklarına sahiptir.
Dağlık ve ormanlık yapısı nedeniyle tarıma elverişli arazisi olmamakla birlikte Kuzeybatı bölgesindeki tarımsal potansiyel küçük yiyecek işleme endüstrisini destekleyebilecek boyuttadır. Yine hayvancılık ve et sektörü savaşta büyük darbe almış olmasına rağmen altyapı ve bilgi birikimi halen mevcuttur. Faal nüfusun % 15’inin istihdam edildiği tarım sektöründe Dünya bankası öncülüğünde verilen kredi ve hibelerle belli bir miktar üretim artışı sağlanmış olup, mayınlama nedeniyle tarım ve orman arazilerinin tamamı henüz kullanılmamaktadır.
1984 Kış Olimpiyatlarına ev sahipliği yapan ülkenin doğal güzelliği ve kış sporlarına uygun iklimi turizm sektörü için umut vaat etmektedir.
2000 yılı içerisinde, ülkeye yabancı sermaye girişinde geçen yıla artış yaşanmakla birlikte, ülkenin potansiyeli ve komşu ülkelerle kıyaslandığında oldukça düşük kalmıştır. En önemli yabancı sermaye girişlerini üretim bandını genişleten Coca Cola firmasının 75 milyon DEM tutarındaki yatırımları, Kakanj’daki çimento fabrikasının % 51’lik bölümünü 55 milyon DEM karşılığında satın alan Alman Heidelberg firmasının transferleri ve Saraybosna’da alış-veriş merkezi açan Sloven Mercator firmasının 46 milyon Dem tutarındaki yatırımları oluşturmaktadır. Avusturya’nın Raiffeisen Bank ve Volksbank’ın sermaye olarak getirdiği sırasıyla 15 ve 10 milyon DEM ile Turkish Ziraat Bank ve Malezya’nın Int. Commerce Bank’ın sermaye artırımından gelen sırasıyla 15 ve 5.2 milyon DEM diğer önemli yabancı sermaye hareketleri arasındadır.
1992-1995 yılları arasındaki iç savaşta ekonomik gücünü % 85-90 oranında yitirmiş ve 2 milyonu aşkın nüfusu yerinden edilmiş olan ülkede, gerek nüfusun azlığı ve gelir seviyesinin düşük olması, gerekse ülkede yatırımcı ve işadamlarına gerçek anlamda güven verecek istikrarlı bir ortamın olmayışı, ayrıca ülkenin geleceği konusundaki spekülasyonların devam etmesi nedeniyle, yabancı sermaye girişi istenilen seviyede gerçekleşmemiştir.
Diğer Güneydoğu Avrupa Ülkelerinde olduğu gibi, Bosna-Hersek’in de yabancı yatırımcılara sunduğu bazı avantajlar vardır:
Coğrafi Konumu: Güneydoğu Avrupa, Avrupa Birliği ve Avrasya Bölgesi arasında stratejik bir konuma sahiptir.
EB Erişimi: Ab, Bosna-Hersek’e tek taraflı ticari taviz uygulamakta olup, bu ülke menşeli ürünler, AB’ne kota ve ürün kısıtlaması olmaksızın ve gümrük vergisiz ihraç edilebilmektedir.
Bölgesel Serbest Ticaret: Bosna-Hersek’in de dahil olduğu Güneydoğu Avrupa bölgesinde, ülkeler arasında serbest ticaret anlaşmaları imzalanmaktadır. Bölgenin yakında tek bir pazar haline gelmesi için çalışmalar, uluslararası kuruluşların da desteğiyle sürmektedir. Türkiye de Bosna-Hersek’e tek taraflı ticari taviz uygulamakta olup, bu ülke menşeli ürünler, kotalar dahilinde, gümrüksüz ihraç edilebilmektedir. Söz konusu tek taraflı taviz uygulamasının serbest ticaret anlaşmalarıyla karşılıklı hale getirilmesi için çalışmalar devam etmekte olup, 2002 yılı 2. yarısından itibaren yürürlüğe girmiştir. Bosna-Hersek ile Hırvatistan arasında, 1 Ocak 2001 tarihinden itibaren geçerli olan serbest ticaret anlaşması ile Hırvatistan, Bosna-hersek menşeli tüm tarım, madencilik ve sanayi ürünlerine uyguladığı gümrük vergilerini bu tarihten itibaren sıfırlarken, Bosna-Hersek tarafı 3 yıllık bir geçiş süresi boyunca Hırvatistan mallarına kademeli gümrük indirimleri sağlayacak (2001 yılında % 30, 2002’de % 40 ve 2003’te % 60) ve 2004 yılı başından itibaren gümrük vergilerini sıfırlayacaktır. Benzeri bir anlaşma Slovenya ile de imzalanmış ve 2002 yılı başından itibaren uygulamaya girmiş olup, Yugoslavya ile de aynı mahiyette bir anlaşma (yürürlüğe giriş tarihi belli değil) parafe edilmiş bulunmaktadır.
Nitelikli İşgücü: Ülkedeki işgücünün eğitim seviyesi oldukça yüksektir. Buna karşılık, ücretler son derece makul ölçüdedir. Ortalama işçi ücretleri 150-250 Euro civarındadır.
YABANCI SERMAYE ŞİRKETLERİNE SAĞLANAN TEŞVİKLER
Vergi İndirimleri
İmalatçı firmalar ilk yıl kurumlar vergisinden tamamen muaf tutulmakta, ikinci yıl % 70, üçüncü yıl % 30 indirim yapılmaktadır. Devam eden yıllar için kurumlar vergisi oranı % 30’dur. Ticaret ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren firmalara herhangi bir muafiyet tanınmamaktadır. Ülkede halen kurumlar vergisi oranı % 30’dur. KDV uygulaması olmamakla beraber, KDV’ye benzeyen ve sadece perakende satışlara uygulanan satış vergisi adı altında her hafta sonunda vergi dairesine yatırılma zorunluluğu olan ve oranı % 5 ile % 20 arasında değişen bir vergi uygulanmaktadır. Ayrıca her türlü alım satım işleminde % 10 oranında hizmet vergisi tahsil edilmektedir. Uygulanan çalışma yasasına göre, sigorta primi işveren payı % 75’tir. Ancak ilk defa işe başlayanların ilk 1 yıllık primlerini devlet üstlenmektedir.
İthalatta Gümrük Muafiyeti
Üretime yönelik (hizmet sektörü dahil) faaliyet sürdürecek firmalar, yatırımda kullanacakları makine ve teknik donanımı gümrükten muaf ithal etme hakkına sahiptir. Ayrıca, ihraç edilecek ürünlerde kullanılmak kaydıyla yapılacak her türlü hammadde ithalatı gümrükten muaftır.
Bankacılık sistemi halen dünya standartlarının çok gerisinde ve mali açıdan oldukça zayıf konumdadır. Bu nedenle kayda değer büyüklüklerde kredi ve finansman imkanlarını ancak uluslararası finans kuruluşlarından (IFC, EBRD; EIB vs.) sağlamak mümkündür. Yerli bankalar ise ancak düşük miktarlarda tüketici kredisi verebilmektedir. Yabancı misyon ya da uluslararası kurumlar dışında, tüm kuruluş ve firmalar döviz transferi sırasında kaynak ya da fatura ibraz etmek zorundadır. Diğer taraftan firmalar arasındaki para transferlerinin ve benzeri ekonomik aktivitelerin ticari bankalar aracılığıyla yapılması zorunludur.
YATIRIM İMKANLARI
Bosna-hersek, Avrupa’nın en büyük hidroelektrik üretme kapasitesine sahip ülkelerinden biridir. Dağlık yapısı ve yıllık 110 mm³’ün üzerindeki yağış ortalaması, ülkede ç.ok sayıda hidroelektrik santrali yapımına imkan sağlamaktadır. Halen mevcut elektrik üretimi ülke ihtiyacını karşıladığı gibi komşu Hırvatistan ve Slovenya’ya da ihraç edilmektedir.
Ormancılık ve mobilya sektörü, savaştan sonra ayakta kalan nadir sektörlerden biridir. Bosna-Hersek, eski Yugoslavya’da en fazla ormanlık alana sahip olan, Hırvatistan ve Slovenya’nın toplam üretimi kadar kereste ve mobilya üretimi yapılabilen bir ülke konumundadır.
Ülke demir, kömür, boksit, civa, asbest, tuz ve magnezyum yataklarına sahiptir.
Dağlık ve ormanlık yapısı nedeniyle tarıma elverişli arazisi olmamakla birlikte Kuzeybatı bölgesindeki tarımsal potansiyel küçük yiyecek işleme endüstrisini destekleyebilecek boyuttadır. Yine hayvancılık ve et sektörü savaşta büyük darbe almış olmasına rağmen altyapı ve bilgi birikimi halen mevcuttur. Faal nüfusun % 15’inin istihdam edildiği tarım sektöründe Dünya bankası öncülüğünde verilen kredi ve hibelerle belli bir miktar üretim artışı sağlanmış olup, mayınlama nedeniyle tarım ve orman arazilerinin tamamı henüz kullanılmamaktadır.
1984 Kış Olimpiyatlarına ev sahipliği yapan ülkenin doğal güzelliği ve kış sporlarına uygun iklimi turizm sektörü için umut vaat etmektedir.
2000 yılı içerisinde, ülkeye yabancı sermaye girişinde geçen yıla artış yaşanmakla birlikte, ülkenin potansiyeli ve komşu ülkelerle kıyaslandığında oldukça düşük kalmıştır. En önemli yabancı sermaye girişlerini üretim bandını genişleten Coca Cola firmasının 75 milyon DEM tutarındaki yatırımları, Kakanj’daki çimento fabrikasının % 51’lik bölümünü 55 milyon DEM karşılığında satın alan Alman Heidelberg firmasının transferleri ve Saraybosna’da alış-veriş merkezi açan Sloven Mercator firmasının 46 milyon Dem tutarındaki yatırımları oluşturmaktadır. Avusturya’nın Raiffeisen Bank ve Volksbank’ın sermaye olarak getirdiği sırasıyla 15 ve 10 milyon DEM ile Turkish Ziraat Bank ve Malezya’nın Int. Commerce Bank’ın sermaye artırımından gelen sırasıyla 15 ve 5.2 milyon DEM diğer önemli yabancı sermaye hareketleri arasındadır.