Historija Sandzaka

[bacoo]

ARKADAŞLAR OKUYACAĞINIZ KONUNUN TAMAMI ALINTI OLUP
http://www.sandzak24.net/HistorijaSandzaka.html SİTESİNDEN ALINMIŞTIR BİLGİLERİNİZE...


Historija Sandzaka



SANDZAK - Malo parce zemlje, ali bogate historije. Sandzak je predstavljao posebnu teritorijalnu i administrativnu oblast. Na Turskom jeziku, ime "Sandzak" znaci "bajrak" ili "zastava". Pri podjeli Carstva na upravna podrucija, ime Sandzak je zadrzalo i predstavljalo upravnu oblast drugog stepena. Upravna oblast prvog stepena je bio Ejalet ili Pasaluk. Novopazarski Sandzak je jedan od sest sandzaka koji su ulazili u sastav Bosanskog pasaluka. Od samog pocetka Osmanske uprave on je prestavljao posebnu cjelinu u Bosanskom pasaluku. U zajednickim granicama Bosna i Sandzak postoje od Karalovackog mira 1699. To stanje se mijenja 1878. na Berlinskom kongresu, kada Sandzak ostaje u sastavu Turske Carevine, a Bosna potpada pod Austriju. Velike evropske sile, uz saglasnost Rusije i Turske, odlucuju na Berlinskom kongresu da Austro-Ugarska dobije mandat da okupira i upravlja Bosnom i Hercegovinom, prepustajuci upravu nad Novopazarskim sandzakom Turskoj. Bosnjaci panicno odbijaju ovu odluku i pripremaju se za pruzanje oruzanog otpora. Da bi slomijo otpor bosanskih Muslimana, austrijski car i kralj Franjo Josif salje ogromnu vojsku od 300.000 vojnika. Tek nakon tri mjeseca teskih borbi, Austro-Ugarska vojska je usla u Sarajevo. Iako je bosnjacki narod docekao Austro-Ugarsku kao nevjernicku, katolicku silu, kaja ih zeli pokrstiti, ona je stvorila neuporedivo bolje uslove za opstanak Bosnjaka od uslova koji su vladali u Srbiji, Crnoj Gori i Bugarskoj. Da bi donekle ublazila nepovjerenje Bosnjaka, nova je vlast vec 1882. pristupila organizovanju Islamske vjerske zajednice (IVZ). Nova vlast je gledala na svaki nacin da onemoguci daljni utjecaj Turske u Bosni i Hercegovini, pa je zato odbila prihvatiti imenovanje reis-ul-uleme od vrhovnog islamskog staresine seih-ul-islama cije je sjediste bilo u Istambulu. Ali, to je izazvalo zahtjev za vjerskom autonomijom, koji ce kasnije pokrenuti Bosnjake na autonomni pokret. Prema Berlinskom ugovoru iz 1878., Novopazarski sandzak, kao dio starog Bosanskog vilajeta, obuhvatao je slijedece kaze (okruge): Novi Pazar, Sjenicu, Novu Varos, Prijepolje, Pljevlja, Trgoviste sa Pesterom, Berane, Mojkovac, Bijelo Polje i Kolasin (Vranes). Berlinski kongres je odobrio Crnoj Gori da okupira Plav i Gusinje. Takvu odluku nisu prihvatili Bosnjaci i Albanci Plava i Gusinja. Revoltirani knjaz Nikola I uputio je na Plav i Gusinje veliku vojsku 3. i 4. decembra 1879. godine. Vojsku su na Noksicu Bosnjaci i Albanci ovog kraja zaustavili i pobijedili. Plav i Gusinje su povremeno ulazili u sastav Novopazarskog sandzaka, a duzi period su bili u sastavu Skadarskog sandzaka. Danas ova dva grada ponovo ulaze u sastav Sandzaka. Danas Sandzak je naziv podrucija koje obuhvata dijelove sadasnjih republika Srbije i Crne Gore. Na sjeverozapadu Sandzak se granici sa Srbijom i Bosnom i Hercegovinom, na jugozapadu sa Crnom Gorom, na jugu sa Albanijom i na jugoistoku sa Kosovom. Sve do balkanskih ratova 1912-1913., Sandzak je cineo jedinstveno-administrativnu cjelinu s upravom i kulturnim sjedistem u Novom Pazaru. Da bi se dala objektivna analiza djelovanja sandzacke muslimanske i kosovske albanske komite, mora se uzeti u obzir polozaj sandzackih Bosnjaka i kosovskih Albanaca i od Berlinskog kongresa i nakon zavrsetka balkanskih ratova kada Srbija i Crna Gora okupiraju Sandzak i Kosovo. Od tog trenutka zivot sandzackih Bosnjaka i kosovskih Albanaca je zavisio od samovolje srbijanskih i crnogorskih vladara. Srbijom je u to vrijeme vladao kralj Petar I Karadjordjevic (1903-1918), a Crnom Gorom knjaz, kasnije kralj Nikola I Petrovic (1860-1918). Zahvaljujuci Rusiji, kao vjecitoj zastitnici Srbije i Crne Gore, ove dvije drzave nakon balkanskih ratova prosiruju svoju teritoriju na racun Sandzaka i Kosova, a bosnjacko i albansko stanovnistvo protjeravaju ili ubijaju, njihovu imovinu otimaju. Mirom u Bukresu 1913. godine Crna Gora dobija teritoriju od 5,000 kvadratnih kilometara sa gradovima: Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Rozaje, Plav, Gusinje, Tuzi i dio Skadarskog jezera. U Metohiji dobija Pec i Djakovicu. Srbija dobija slijedece gradove u Sandzaku: Novi Pazar, Sjenicu, Tutin, Prijepolje, Priboj i NovuVaros. Pred sami balkanski rat stampa u Srbiji, Crnoj Gori, Bugarskoj i Grckoj svakodnevno objavljuje napise o navodno teskom stanju potcinjenih hriscana. Ona je isticala da je dosao "poslednji cas obracuna izmedju krsta i polumeseca". Prema tome, muslimansko stanovnistvo na Balkanskom poluostrvu nije moglo ocekivati nikakvo oslobodjenje od armija balkanskih burzoaskih drzava. Neizvjesna situacija uslovljavala je da ono nastavi sa iseljavanjem u Tursku. Poslije zavrsetka balkanskih ratova nastavljen je proces iseljavanja muslimanskog stanovnistva u Tursku. Preko luke Bar u Tursku se iz crnogorskog dijela Sandzaka tokom aprila i juna 1914. godine iselilo 16,500, a iz srbijanskog dijela 40,000 Bosnjaka. Za Bosnu i Sandzak su se drugi uvijek otimali. Svi su ih zeleli za sebe, ali bez Bosnjaka. Izbijanjem Drugog svijetskog rata u Jugoslaviji, 6. aprila 1941., Sandzak okupiraju jedinice njemacke i italijanske vojske. Prema njihovom dogovoru, stvorena je demarkaciona linija (linija razgranicenja) u Sandzaku. U njemacku zonu ulaze slijedeci srezovi: Novi Pazar, Sjenica, Prijepolje, Priboj i Nova Varos, a u italijansku Pljevlja, Bijelo Polje i Tutin. U isto vrijeme u Sandzaku okupiraju jedinice albanske vojske, naravno - po odobrenju njemackih vlasti. U tom otimanju oko teritorije Sandzaka, nakon sto je okupirana Bosna i Hercegovina, nasla se i novoformirana ustaska NDH (Nezavisna Drzava Hrvatska) na cijem se celu nalazio poglavnik Ante Pavelic. Njegov san je bio stvaranje velike hrvatske drzave koja bi se prostirala od Istre na zapadu, do Sandzaka na istoku, i od Boke Kotorske na jugu, do Subotice na sjeveru. Taj svoj cilj Pavelic je i ostvarijo zahvaljujici naklodnosti koju je uzivao kod Hitlera. S druge strane, Sandzak je bio predmet i veliko-srpskih imperijalistickih aspiracija. Na kraju i Albanija je polagala pravo na neke dijelove Sandzaka kao sto su: Rozaje, Plav i Gusinje, iako su Bosnjaci uvijek cinili vecinu stanovnistva tih opstina. I Albanija je pod pokroviteljstvom fasisticke Italije uspjela da okupira ove opstine. Oruzane formacije NDH, ustase i domobrani, ostali su u sandzackim sezovima: Priboju, Prijepolju, Novoj Varosi i Pljevljima nepunih pet mjeseci - do 7. septembra 1941. godine. Za novostvorenu NDH, teritorije Bosne i Sandzaka su bile prevelik zalogaj. Civilne i vojne vlasti te drzave su zbog terora koji su poceli da sprovede nad srpskim i bosnjackim stanovnistvom su morale, po naredjenju Njemaca, da odmah napuste Sandzak, a kasnije i istocnu Bosnu. U jesen 1941. skoro citav Sandzak je pripao Italiji. Sredinom decembra 1941. Draza Mihajlovic objavljuje naredbu pod nazivom "Instrukcije" u kome se od cetnickih komandanata na terenu zahtijva ciscenje Bosne i Sandzaka od bosnjackog zivlja. Tada je Bosnjacima zaprijetila opasnost od fizickog istrijebljenja s ovih prostora. Pouceni uzasnim iskustvom koji su dozivejli od strane Srba i Crnogoraca za vrijeme i poslije balkanskih ratova sandzacki prvaci pocinju da organizuju svoj narod za odbranu od nadolazece cetnicke opasnosti. Na pocetku rata cak su i mnoge snage pod partizanskom komandom imale isti odnos prema Bosnjacima kao i cetnici. Na cetnickom udaru su se najprije nasli podrucija sedam sezova u istocnoj Bosni: Foca, Cajnice, Gorazde, Visegrad, Vlasenica, Srebrenica i Rogatica. Danas nakon 60 godina od prvih masovnih pokolja koje su cetnici napravili na podruciju Srebrenice ponavlja se isti scenario, al sada uz znanje i saglasnost Evrope i OUN-a. Desetine hiljada ljudi, zena i djece ubijeno je i protjerano sa svojih imanja. Poslije cetiri godine, Drugi svijetski rat je zavrsen, a nova komunisticka zemlja je formirana. Srbija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Makedonija, Slovenija i Crna Gora su sest republika Titove Jugoslavije. U Srbiji Kosovo i Vojvodina dobijaju autonomiju. 29.03.1945. Sandzak gubi svoju autonomiju, i od tada se cini sve sto se moze da jedna regija bude zaboravljena, da jedna historija bude zaboravljena i da jedan narod bude zaboravljen .

[bacoo]

Novi Pazar



Opstina Novi Pazar se nalazi na istocnom dijelu Sandzaka, izmedju planinskih vijenaca Golije, Rogozne i Pesterske visoravni. Prostire se na povrsini od 742 km2 brdsko-planinskog podrucija i ima oko 100.000 stanovnika u 99 naseljenih mjesta. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 86,37%, Srbi sa 10,93% i 2,7% ostalih nacionalnosti. Granici se sa opstinama Sjenica i Tutin. Centar opstine je Novi Pazar. Temelji gradu na uscu Josanice u Rasku udareni su u periodu od 1459. do 1461. godine. Grad je dobio ime Jeni Bazar, sto na turskom jeziku znaci Novi Pazar, a osnivac Jeni Bazara bio je Isa-beg Ishakovic, turski vojskovodja i osvajac. .
Lociran je na ravnicarskom prostoru usred Novopazarskog polja. Novi Pazar je prvobitno bio zamisljen kao baza za dalje prodore Turaka na sjever. Tu ulogu je brzo izgubio, ali je postao znacajan trgovacko-ekonomski centar. Preko njega su prolazili najvazniji putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i juzno primorije sa Solunom i Carigradom. Od samog nastanka grad je imao fizionomiju orijentalnog naselja, a zbog svoje velicine i znacaja nazivan je seherom. U sredini se stanovalo, a u svakoj mahali postojala je dzamija. Najveci broj mahala u gradu dobio je naziv po graditeljima i obnoviteljima dzamija. Tako se pominju: Mujezin hodzina mahala, Iskender Celebijina mahala, Mahala Jarmise, Cerkez mahala i druge. Putopisac Evlija Celebija zapisao je sezdesetih godina XVII vijeka kako Novi Pazar ima preko 1.110 zanatskih radnji i ducana. Ovaj trgovacko-zanatski centar imao je hanove, karavansaraje, hamame (javna kupatlia), cesme, dzamije, itd. U to vrijeme Novi Pazar je imao vise stanovnika nego London. Grad je, medjutim, dozivio pravu katastrofu u austro-turskom ratu 1689. godine, kada je spaljen, pretvoren u prah i pepeo. U periodu izmedju dva svjetska rata grad prezivljava teske dane, steciste je bede i sirotinje. Privreda je pocivala na usitnjenom zanastvu i trgovini. Industrije nije ni bilo, ili se sastojala samo iz male cigloceplane u Dezevi, elektrani koja je zaposljavala tridesetak radnika i dva elektricna mlina.


U Drugom svjetskom ratu okupiran je 16. aprila 1941. godine od strane njemackih fasistickih snaga. U toku rata dozivio je jos jedno razaranje od bombardovanja. Snage narodnooslobodilacke vojske Jugoslavije usle su u Novi Pazar 28. novembra 1944. godine. U poslednjoj izgradnji grad je dozivio pravu renesansu na svim poljima i do danasnjih dana izrasta u lijep i moderan grad. Pravi dragulji islamske arhitekture u Novom Pazaru su Altun-alem dzamija, Lejlek Dzamija, Isha-begov hamam, stara tvrdjava. Altun-alem dzamija je arhitektonski najoriginalnija i jedna od najlepsih gradjevina islamskog graditeljstva u Sandzaku. Sagradjena je pored carske dzade, puta koji je vodio prema Skoplju i Solunu u vrijeme trgovackog procvata Novog Pazara. Pored kulturne bastine koju je ostavila proslost, u gradu postoje brojne institucije kulture poput Narodnog muzeja u kome su zastupljeni historija, etnografija i arheologija. Nosilac i organizator odredjenih kulturnih zbivanja je narodna biblioteka "Dositej Obradovic". Najznacajnija institucija koja organizuje mnoge kulturne delatnosti i kulturno zabavni zivot omladine je Dom kulture "Oslobodjenje". Izgradjeni su savremeni putevi prema Sjenici, Titinu, Mitrovici i Kraljevu. Novi Pazar ima jos jedno prirodno blago. Doprinos razvoju turizma opstine, pored postojecih hotela daju, po svojoj lekovitosti, nadaleko cuvene banje - Novopazarska i Rajcinovica banja. Novopazarska banja udaljena je od grada 7km, sa puno toplih izvora i sacuvanim ostacima starih rimskih termi koje su tu postojale jos u IV vijeku. Staro tursko kupatilo podignuto je u XV vijeku i sacuvano je do danas. Sedam kilometara sjeverozapadno od Novog Pazara nalazi se Rajcinovica banja, sa toplim i hladnim izvorima. Banja je koriscena za lijecenje jos u XVII vijeku. Punosistemski pastrmski ribnjak podignut je na rijeci Raski, jedan je od najvecih u Evropi (drugi) i uglavnom je izvozno orijentisan. Jos u doba osnivanja, Novi Pazar je predstavljao vazan privredni centar.


Pustanjem u probnu proizvodnju, TK Raska 1956. godine industrija postaje najznacajnija grana. Pocev od 1990. godine dolazi do naglog razvoja privatnog preduzetnistva. Osniva se veliki broj privatnih preduzeca i radnji. Mnogi od njih bave se proizvodnjom odece od teksasa, te tako Novi Pazar postaje najveci proizvodjac ove odece ne samo u Sandzaku vec u bivsoj Jugoslaviji. Danas u Novom Pazaru ima preko 450 privatnih preduzeca i preko 2.500 samostalnih radnji. Oko 200 samostalnih proizvodjackih radnji i preduzeca bavi se proizvodnjom odece od teksasa, a 100 proizvodnjom obuce. Preko 90% prometa u trgovini ostvaruje se u privatnom sektoru. Pored 700 privatnih trgovackih radnji u Novom Pazaru je izgradjena moderna privatna robna kuca "Rekic". U drustvenom sektoru trgovinom se bavi "Uniprom", "Sloboda", "Josanica", "Vojin Popovic" i RK "Beograd", sada i "Samald-komerc". Ugostiteljsko preduzece "Lipa", sa hotelima "Raj", "Vrbak" i "Sopocani" i vecim brojem drugih ugostiteljskih objekata i preko 400 samostalnih ugostiteljskih radnji, prezentiraju novopazarsku ugostiteljsku i turisticku ponudu. Danas u drustvenoj privredi Novog Pazara radi oko 10.000 radnika, u drustvenim delatnostima oko 4.000, a procenjuje se da je u privatnom sektoru angazovano oko 8.000 radnika. U infrastrukturi i drustvenim delatnostima treba napomjenuti da je prvi put realizovana telefonizacija u vise seoskih mjesnih zajednica, privodi se kraju izgradnja moderne gradske deponije, a izgradnjom puta Saronje - Golija prirodna ljepotica se otvara za razvoj turizma i drugih delatnosti. Novi Pazar je grad djaka sa 13.000 osnovaca i 3.600 srednjoskolaca, razvrstanih u 11 osnovnih i 4 srednje skole, za koje je kao mogucnost daljeg skolovanja u Novom Pazaru otvoreno konsultativno odeljenje Vise poslovne skole iz Beograda, odeljenje privatnog univerziteta "Braca Karic" i odeljenje Uciteljskog fakulteta iz Beograda. Zdravstvena sluzba objedinjena je u Zdravstvenom centru gdje su zastupljene uglavnom sve specijalisticke sluzbe. U gradu postoji niz znacajnih objekata za fizicku kulturu: stadion, sportsko- rekreativni centar, bazen olimpijskih razmera i hala sportova.

[bacoo]

Tutin



Opstina Tutin nalazi se na istocnom dijelu Sandzaka. Prostire se na povrsini od 741 km2 i ima oko 35.000 stanovnika u 93 naseljena mjesta. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa cak 99%. Granici se sa opstinama Novi Pazar, Sjenica, Berane i Rozaje. Centar opstine je Tutin. Tutin je mali gradic u kotlini rijeke Vidrenjaka, sa 6.000 zitelja, centar je prostranog planinskog podrucija. Tutin je dobio ime po tutnjavi Husein-kapetanove silne vojske koja je prolazila kroz Tutin i kroz cijeli Sandzak. Sem podrucija oko rijeke Ibar, citav kraj je planinskog karaktera. Bogatstvo pasnjacima u dijelu Gornje i Donje Pesteri i sumskim kompleksima na Mokroj gori, doprinijelo je da se stanovnistvo ovog podrucija prije svega bavi stocarstvom i preradom drveta. Nigdje priroda nije tako sacuvala svoju iskonsku ljepotu i cistocu kao ovdje. U predijelima Mokre gore, sacuvane su i prasume.

Kompleks Kaljavica, gdje jele dostizu visinu od 60 metara, stavljen je pod zastitu drzave. Izuzetno lijep i atraktivan predio je mjesto Ponori na Mokroj gori, omiljeno izletiste ljubitelja prirode. Pester i Djerekarski honar su izuzetno atraktivni, kao i Vucanske sume. Svi ovi predijeli bogati su visokom i niskom divljaci. U sumama ima medveda, srna, divljih svinja, kuna, zlatica i bijelica, lisica, zeceva, itd. Smatra se da su Mojstirske sume najbogatije divljim tetrebom u Sandzaku. Rijeke Ibar, Vidrenjak, Borovstica i druge, bogate su ribom. Dobro su poznati kvalitetni pesterski sir i jagnje. Dobrim dijelom opstine prolazi Jadranska magistrala, koja spaja Sandzak i Kosovo. Do naselja Ribarice dopire vjestacko jezero Gazivode, pa se i ovo mjesto ubrzano afirmise kao izletnicki centar sire okoline. Ovdje, kao i u Tutinu, podignuti su moderni moteli.

[bacoo]

Sjenica



Sjenica se nalazi na sjevero-istocnom dijelu Sandzaka. Prostire se na povrsini od 1059km2 na nadmorskoj visini 1000-1030m, u sjenickoj kotlini na desnoj strani rijeke Uvac i obalama rijecice Grabovice i predstavlja sjediste poznatog stocarskog kraja Pesterske visoravni. Prema poslijednjem popisu ima oko 35.000 stanovnika u 101 naselja. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 84,9%, pa zatim Srbi i ostali. Granici se sa opstinama Novi Pazar, Tutin, Bijelo Polje, Prijepolje i Nova Varos. Centar opstine je Sjenica. Sjenica je sjediste po povrsini jedne od najvecih opstina u nasoj zemlji. Nalazi se na poprecnom putu Novi Pazar-Sjenica-Nova Varos koja spaja Ibarsku magistralu sa Zlatiborskom magistralom pa ima dobre saobracajne veze sa Novim Pazarom, Prijepoljem i Novom Varosi. Dobila je naziv po obilju trave- sijena, koja se u okolini Sjenice kosi i po tri puta godisnje. Sjenica znaci "Zemlja sijena". Od vecih privrednih organizacija tu su: Fabrika lasteksa, pozamaterije i zenske modne konfekcije "Vesna", Rudnik uglja "Stavalj", Poljoprivredno-sumarski kombinat "Pester" koji se bavi ratarskom i stocarskom proizvodnjom, otkupom poljoprivrednih proizvoda, domacom radinoscu a posjeduje za preradu mesa i sumski kompleks od 9.000 hektara suma. Citavo podrucije Sjenicko-Pesterske visoravni je planinskog karaktera.



Iako rijec visoravan asocira na odrjedjen pojam prostora sa izvesnom crtom monotonije, morfologija Sjenicko-pesterske visoravni sa svojim planinama i rijekama, vodopadima i slapovima, pecinama i jamama, klisurama i kanjonima, vrelama i ponornicama, vratacama, skrapama, uvalama, poljima, mocvarama i jezerima, sumama i pasnjacima predstavlja iznenadjenje ne samo za onoga ko se po prvi put upoznaje sa ovim krajem, vec i za dugogodisnje istrazivace, kojima svaki novi boravak na Pesteri donosi nova saznanja, uzbudjenja i emocije. U okolini Sjenice nalaze se planine: Jadovnik (1734m), Zlatar (1627m), Ozren (1680m), Giljeva (1617m), Zilidar (1616m), Javor (1520m) i Golija (1833m). Sjenica je staro naselje, prvi put se pominje 1253. godine kao mjesto na dubrovackom putu, gdje su pristajali i placali carinu dubrovacki trgovci. Vijekovima se u Sjenicu trgovalo stokom i stocnim proizvodima. U tursko doba Sjenica je bila dobro utvrdjena kasaba i znacajna trgovacka i karavanska stanica. Turci su, na uzvisenom dijelu bili podignuli utvrdjenje Grad koje je kasnije poruseno. U blizini utvrdjenja bila je carsija sa ducanima i kucama od brvana i dasaka. U 16. i 17. vijeku Sjenica se pominje kao stanica na trgovackom putu Dubrovnik-Novi Pazar. Zbog svog strateskog, vojnog i politickog znacaja u 19. vijeku Sjenica se od samog pocetka ovog vijeka smatra vaznom strategijskom tackom, pa su prema njoj bile usmjeravane vojne operacije i u Prvom Srpskom ustanku kojim je rukovodio Karadjordje. Po jednom zapisu iz 1809. godine "Karadjordje osvoji Sjenicu, porusi grad i izgna Turke". Karadjordje je potom obustavio ratovanje u Sandzaku i povukao se u Sumadiju. Nema podataka da li je bilo neke graditeljske aktivnosti posle razaranja Sjenice, ali je poznato da je 1821. obnovljena tvrdjava i opremljena sa sest topova. Uskoro je uslijedio novi talas nemira u ovom kraju, vazan za pokret otpora radikalnim reformama Sultana Mahmuta II (1809-1839). Ukidanje janicara i zavodjenje regularne vojske (nizama) izazvalo je otpore sirom carstva, sto je reflektovalo i na feudalce u Bosni i Albaniji. Pocev od 1831. godine kada su Bosnjaci predvodjeni Huseinom Kapetanom Gradascevicem (u narodu zvanim Zmaj od Bosne) krenuli u direktan okrsaj sa sultanovom vojskom na Kosovu, u narednim godinama sve do slamanja otpora 1850. godine od strane Omer-pase Latasa, bosnjacko pobunjenicko plemstvo je stajalo na putu Porti da sprovede zacrtane reforme. Sjenica je tada bila u sastavu Bosanskog pasaluka.



.Kroz Sjenicu je tada prolazio put koji je preko Nove Varosi i Priboja vezivao Bosanski pasaluk sa ostalim dijelovima Osmanskog Carstva. Ovim putem prosla je kroz Sjenicu bosnjacka vojska na celu sa Huseinom Kapetanom Gradascevicem, pozdravljena ispaljivanjem topovske salve iz topova sa tvrdjave, a na isti nacin pozdravljena je pobjeda ustanika na povratku. Za bosnjackom vojskom, koja nije znala pravilno da iskoristi pobjedu vec je doslo do rasula pri povratku prema Bosni, nastupala je sultanova vojska sa zadatkom da smiri Bosnu. Sjenicki kraj je tada stradao zbog svoje podrske ustanicima. Koliko je Sjenica postradala i osiromasila u svim tim ratnim pohodima govori opis Anri Bue-a iz 1836. godine, koji Sjenicu naziva selom od 150 kuca-brvnara, daskama pokrivenim. Ostalo je zabijelezeno da je stanovnistvo bilo vecinom muslimansko i da je ta mala Sjenica, sa obzirom da je bila na vaznom drumu imala postu. Za poredjenje o padu broja stanovnika treba navesti podatke putopisca Baron Bozura (kraj 18. vijeka) po kome varosica Sjenica, koju je branila cetvrtasta tvrdjava ima 3.000-4.000 stanovnika, i zapis Anri Pokolje (sam pocetak 19. vijeka) koji je u svom opisu naveo 700 kuca i cak 9 dzamija. Za vrijeme Balkanskih ratova, srpska vojska je okupirala Sjenicu 10. oktobra 1912. godine. A u toku Drugog svjetskog rata snage narodnooslobodilacke vojske Jugoslavije su usle u Sjenicu 8. januara 1945. godine.

[bacoo]

Berane



Opstina Berane

Opstina Berane zahvata juzni dio Sandzaka i centar je cijeline poznate pod nazivom Gornje Polimlje. Podrucije opstine se prostire na oko 717km2 na kome zivi oko 48.000 stanovnika, od kojih su Bosnjaci oko 46%. Granici se sa opstinama Plav, Rozaje, Tutin i Bijelo Polje. Grad Berane se nalazi u zelenoj dolini rijeke Lima, okruzen obroncima visokih sumovitih planina: Bjelasice, Cmijevice i Turijaka. To je grad sa sirokim ulicama, trgovima, parkovima. Grad je ziva raskrsnica magistralnih puteva. Berane takodje ima Jasikovac sa kojeg se pruza pogled na cijeli grad i njegovu okolinu. Berane su mladje gradsko naselje. Osnovali su ga Turci 1862. godine. Zbog polozaja Beranske kotline kao i zbog prirode koja je bogato obdarila ovo podrucije brojne kulture i osvajaci ostavili su svoje tragove tokom dugog historijskog razvoja.

Dolaskom rimljana u II vijeku stare ere pocinje proces izgradnje puteva, otvaranje rudnika i podizanje vojnih utvrdjenja oko kojih su se razvijali prvi zanatski, trgovacki i stambeni objekti. Krajem XIV i pocetkom XV vijeka pocinje petovijekovni period turske vladavine. U tom periodu se moze govoriti o Beranama kao gradskom naselju. Naime, 1862. godine Turci su osnovali vojno utvrdjenje sa namerom da izraste u privredno i politicko srediste sire okoline. Do 1879. godine, kada je granica izmedju Turske i Crne Gore, grad se razvijao kao logor, uglavnom na desnoj obali Lima u podnozju brda Jasikovac, a kasnije pocinje izgradnja i na lijevoj obali. Uz vojnu i upravo-politicku funkciju sve se vise razvija trgovacka, zanatska, a onda kulturna, prosvetna i zdravstvena delatnost. Racuna se da je Berane 1867. godine imalo oko 110 kuca sa oko 400 stanovnika, a 1909. je izraslo u naselje sa 500 kuca.

Berane je dobilo naziv po Beran-Selu u neposrednoj blizini varosi, sa kojim danas cini jedinstvenu cijelinu. U medjuratnom periodu, posle okupiranja 1912. godine. dolazi do velikog napredka. Izuzetna paznja se poklanja opismenjavanju stanovnistva kroz osnovne skole po selima, gimnazije (1913.) i uciteljske skole u Beranama, a onda i drugih institucija (narodne citaonice, biblioteke, bioskopa i dr.)

Pored toga, gradjene su i prve drumske saobracajnice sa makadamskom podlogom, kojima je regija otvorena prema Bijelom Polje, Peci i Podgorici. Poratni period karakterise se znacajnim ostvarenjima u svim domenima drustveno-ekonomskog i kulturnog razvoja. 21. jula 1949. godine, grad dobija novi naziv - Ivangrad, koji je bio u upotrebi do marta 1992. godine, kada mu je vraceno staro ime. U toku intezivnih promena Berane je izraslo u moderan grad. Sacuvani su brojni urbani i arhitektonski detalji, a novi se jos uvijek stvaraju vodeci grad u moderan zivot. Specificnost reljefne makrostrukture ovog podrucija ogleda se u tome sto se od centralnog dijela prostora (dolina Lima) izdizu dva relativno simetricna, ali u fizicko-geografskom i razvojno-funkcionalnom pogledu razlicita planinska krila - visokoplaninsko krilo koga cine Bjelasica, Komovi i Zeletin, na zapadnoj, te srednjevisoko planinsko krilo predstavljeno Mokrom planinom, Cmiljevicom, Turijakom i drugim manjim planinama na istocnoj strani. Raznovrsna makro struktura reljefa ogleda se u njegovoj izrazenoj vertikalnoj disekciji koja se krece u rasponu od 630 m nadmorske visine (grad) do 2461 m (Kom vasojevicki). Pored Koma vasojevickog dominantne pozicije u morfoloskoj strukturi ovog podrucija prpadaju i planinskim vrhovima: Crna glava (2139 m), Zekova glava (2117 m), Strmi pad (2050 m), Planinica (2110 m), Sjekirica (2005 m), Mokra planina (1932 m), Cmiljevica (1962 m) i dr. Specificne oblike u reljefu ovog podrucija cine i: Tivranska i Suceska klisura koje odredjuju kompozitni karakter doline Lima, klisura Kaludre, klisura Popce iznad Petnice, Zdravac na Bistrici i dr. Brojne rijecne doline, medju kojima se posebno istice kompozitna dolina Lima, imaju presudan znacaj kako za eksternu dostupnost ovog podrucija, tako za njegovu internu saobracajnu povezanost i komunikativnost. Disperzno razmestene i duboko usecene u planinske masive, rijecne doline omogucavaju izgradnju puteva i do najudaljenijih dijelova teritorije. Posebno se istice njihova pogodnost za razvoj poljoprivrede i formiranje naselja.


Najvise je zastupljena dolina Lima kao i srednji i donji dijelovi njegovih pritoka (Pisevska, Sekularska, Trebacka, Kaludarska, Dapsicka i Ljesnicka rijeka, Zlorecica, Krastica, Trepcanska rijeka, Bistrica i dr.) gdje zemljiste omogucava uzgoj raznih kultura veoma znacajnih za ishranu lokalnog stanovnistva. U posleratnom periodu, na osnovu politike regionalnog razvoja, odvijao se proces drustveno-ekonomskog razvoja podrucija Berana podizanjem industrijskih kapaciteta, rudnika, puteva, ugostiteljskih i turistickih objekata, zdravstvenih institucija i dr. To je dovelo do povecanja broja zaposlenih i promene socijalne strukture stanovnistva. Privredna aktivnost bila je u stalnom usponu sve do 1987. godine, zbog podizanja jednog broja krupnih indutrijskih i drugih objekata. Pored toga, broj zaposlenih povecan je sa 5041 lice u 1961. godini na 9317 u 1987. godini ili za 85%. U periodu posle 1987. smanjuje se privredna aktivnost u Beranama zbog brojnih teskoca sa kojima se opstina suocila, sto je dovelo do bitnog opadanja privredne aktivnosti i obustavljanja rada nekih preduzeca. Ovakva kretanja su uslovila da opstina Berane promijeni status u pogledu privredne razvijenosti i svrsta se u najmanje razvijene opstine u periodu posle 1995. godine. Zbog obustava rada nekih krupnih preduzeca, i drugih manjih pogona, broj zaposlenih se od 1987-1993. godine smanjio za 3824 lica, ili za 41% u odnosu na 1987. godinu. Zbog propadanja drustvenog sektora doslo je do krupnih promena u transformaciji privrede. Drustveni sektor sve manje ima udjela u privredi ovog kraja, dok nasuprot tome dolazi do naglog razvoja privatnih preduzetnistva. Ovaj proces posebno je ubrzan u 1992. i narednim godinama. Berane se polako "dize na noge" i pretvara se u sve moderniji grad.

[bacoo]

Bijelo Polje



U živopisnoj dolini, koju presijeca planinska rijeka Lim, leži Bijelo Polje. Nekada je to zaista bilo polje, s proleća prekriveno cvjetovima bijele rade, cvijeta koji je i polju i tamo?njem naselju odredio ime ? Bijelo Polje. To je i značenje turske riječi Akovo za varo?, nekada poznatu stanicu Dubrovačkih karavana, koja se zvala Nikolj ? pazar.Arheolo?ka istraživanja ubjedljivo govore o postojanju naselja u ovom kraju jo? u dalekoj pro?losti. Bjelopoljski kraj bio je naseljen jo? u neolitu. U selu Majstorovina kod Bijelog Polja, pronađena je kamena sjekira koja potiče iz neolita. Ostaci materijalne kulture pronađeni su i u selu Bijedići a potiču iz bronzanog doba (3 do 1.000 godina prije n.e.). I u selu Ostrelj pronađene su dvije sjekire tzv. ''jadranskog'' tipa. Na osnovu pronađenih predmeta u samom gradu možemo tvrditi da su na području dana?njeg Bijelog Polja postojale naseobine praistorijskog doba. U Rakonjama, jednom od prigradskih naselja, 1975. godine pronađena je glačana kamena sjekira, koja datira iz srednjeg bronzanog doba. Sve ovo dokazuje da je na ovom prostoru čovjek obitovao i u starijem gvozdenom dobu, i da su to proizvodi ilirskih plemena čija je teritorija zahvatala i oblast grada.Brojni su ostaci duhovne kulture iz pro?losti ovog kraja kao ?to su : ostaci Hajdarpa?ine džamije u Radulićima, Sv. Jovana u Zatonu , kameni most u Bistrici u mjestu Lozna Luka, Gu?mirska džamija u Bijelom Polju i Crkva Sv. Nikole u Nikoljcudr.lizu u?ća Bistrice u Lim, u mjestu Lozna Luka, na rijeci Bistrici, jo? uvijek odolijeva vremenu kameni most, najstariji spomenik iz Turskog doba na ovim prostorima.O mostovima na Limu malo se zna a zapis o starim mostovima bio je najče?će uzgredan i ne mnogo važan pomena, jer su mostovi obično bili u sjenci monumentalne srednjovjekovne arhitekture.Prvi pomeni mosta na Limu datiraju iz XV vijeka. Na mjestu koje se zove Vidojevina, u blizini dana?njeg naselja Rakonje, pronađeni su ostaci mosta preko kojega se odvijao karavanski put ka Nikolj ? pazaru. Na tom mostu postojala je carina, koju su držali Pripčinovići,po kojima je najvjerovatnije i obližnje naselje dobilo naziv Pripčići.U jednom zapisu iz 1570. godine govori se da je velika voda odnijela most na Limu. Most na Limu imao je i vojni značaj, jer se na kraju mosta nalazila kapija za ulaz u Bijelo Polje iz pravca Sjenice i Novog Pazara. Stražara na mostu postojala je sve do novembra 1896. godine, kada je posle velikih poplava Lim odnio i most i stražaru. O ovoj poplavi list ''Carigradski glasnik'' (broj 44 iz 1896. g.) donosi vijest da je most na Limu u Bijelom Polju 11. novembra 1896. godine odnijela velika voda. Uzrok ovakvoj poplavi bila je ki?a koja je padala 11 dana pa su poplave ugrozile čitavo Polimlje. Nivo vode Lima, na u?ću u Drinu, preko 15 m je bio iznad normalnog vodostaja. Nikoljac je tada bio odsječen od grada 40 dana sve dok se Lim nije povukao u svoje korito.Odmah nakon ru?enja mosta, građani Bijelog Polja počeli su podizanje novog mosta, na istom mjestu, ali sa tvrdim kamenim stubom u sredini korita i sa jakim kamenim pozidama na obali. Pored sredstava dobijenih od države mnogi Bjelopoljci dali su novčane priloge. Tako je na primjer trgovac Hadži Mile Vukojičić priložio sumu od 650 gro?a i preuzeo obavezu da izdržava jednog radnika dok se most ne zavr?i.Zbog nedostatka sredstava nije se izgradio kameni most kako je bilo planirano već je obnovljen stari ? drveni most sa lijepo ozidanom kamenom stopom u koritu.Lim i njegove bistre pritoke bogati su plemenitim vrstama ribe a blizina Bjelasice sa njenim pa?njacima i jezerima i izvanrednim terenima za skija?ke sportove, zatim izleti?te Kisjele vode udaljeno svega 3 km od centra grada, čine Bjelopoljsku op?tinu vrlo perspektivnom turističkom destinacijom.Op?tina Bijelo Polje je privredni saobraćajni kulturni centar na sjeveru Republike Crne Gore. To je treća op?tina u Crnoj Gori po broju stanovnika a četvrta po broju kvadratnih kilometara. Op?tina ima oko 65.000 stanovnika mje?ovitog nacionalnog i konfesionalnog sastava, od čega 53 % muslimana i 47 % pravoslavaca . Op?tina zahvata prostor od 924 km2.Op?tina Bijelo Polje raspolaže značajnim industrijskim kapacitetima u oblasti obućarske i tekstilne industrije, metaloprerade i drvoprerade kao i prerađivačkim kapacitetima u oblasti poljoprivrede. Ovo područje naročito je pogodno za razvoj stočarstva i voćarstva.Dugoročna perspektiva razvoja op?tine je u aktiviranju nalazi?ta mineralnih i termalnih voda, otvaranju planine Bjelasice sa svim njenim potencijalima za razvoj turizma i poljoprivrede i otvaranje Đalovića pećine, koja po svojim gabaritima i bogastvu pećinskih ukrasa prevazilazi Postojinsku pećinu u Sloveniji.

[bacoo]

Plav



Grad Plav se nalazi na oko 910 metara nadmorske visine na jugu Sandzaka, ispod ljutih i snijeznih Prokletija, na desetak kilometara od granice Albanije. Prostire se na povrsini od 486 km2 i ima 25.000 stanovnika. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 87%, Albanci sa 8% i Crnogorci i Srbi sa 5%. Granici se sa opstinom Berane. Centar opstine je Plav. Izuzetne ljepote jezera, planina i rijeka ovoga kraja ucinile su da najatraktivija privredna grana bude turizam koja je u zadnjih tridesetak godina jednostavno zaobisla ovaj kraj. Cinjenice govore da su bistre plavske vode privukle mnoge ljubitelje prirode jos prije Drugog svjetskog rata. Godine 1948. u toku ljeta, statisticari su zabelezili da je grad Plav imao pet puta vise turista od jadranske Budve. Imajuci u vidu danasnje podatke, Budva je postala mediteranska metropola, a Plav je zaboravljen.

Na samoj obali Plavskog jezera nalaze se dva moderna hotela koji imaju bazen, kongresnu salu, Nacionalni salon koji je prekrasno dekoriran, te brojne sportske terene. No bez posjetilaca sve ovo lici na jednu kamaru betona i metala, a ne za ono zasta je i namenjen. Ali u jednoj nesreci bilo je i srece, tako da su u hotelske i turisticke kapacitete ovog kraja bili smjesteni muhadziri iz Bosne i Kosova koji su nasli utociste kod plemenitog naroda Plava kada je nad njima i njihovim drzavama izvrsena agresija i genocid. Svakako, jedan od najvecih turistickih lokaliteta u sandzackoj regiji predstavlja upravo Plavsko jezero, koje je najvece lednicko jezero na ovom dijelu Balkana. Plavsko jezero sa svojom pritokom Ljucom i otokom Limom, koji se uliva u Drinu, predstavlja jednu savrsenu sliku ljubitelja raznih sportova na vodi. Racuna se da je Plavsko jezero postalo krajem ledenog doba jos prije 24000 godina kada je doslo do promjene klime i do naglog otopljavanja nasih krajeva. Duzina jezera je oko 3,5 km, a sirina vise od 2 km. Jezero je bogato raznim vrstama slatkovodnih riba i skoljki. Razvijen je robolov. Pored ribolova, jezero pruza mogucnost i lova na pernatu divljac. Na jezeru se nalazi moderan splav koji je sagradjen prije pedesetak godina. Na njemu mogu kupaci da se suncaju i da uzivaju u bistroj vodi Plavskog jezera. U toku ljeta, organizuju se i skokovi u vodu sa montazne skakaonice na splavu do desetak metara visine. Ljubitelji prirode bi imali priliku da se pored Plavsklog jezera koje se nalazi na 910 metara nadmorske visine, kupaju i uzivaju ljepotu Hridskog jezera, koje je na 2000 metara nadmorske visine i koje se smatra da je jedno od ljepsih jezera u Evropi. Hridsko jezero ili "Jezero srece" kako ga jos od dragosti zovu brojni posjetioci, nalazi se na sjevero-zapadnoj strani Prokletija. Ovo planinsko jezero je ispod hridskih strmenih krsa i prostire se na lokalitetu hridske mjere na oko 300 metara duzine i oko 160 metara sirine.


Dubina se procenjuje na 5-6 metara koja se u jesenjem, zimskom i proljecnom dobu povecava usred padavina i otapanja snijega, dok za vrijeme ljeta neznatno umanjuje. Ovo planinsko jezero nije nesto posebno bogato ribom vjerovatno zbog nedostatka hrane od koje bi mogle normalno zivjeti, jer u toku zimskog perioda zbog debelog leda i visokog snijega nemoguce bi bilo da se ubacuje hrana za njih. "Jezero srece" zovu ga iz razloga zato sto mnogi vjeruju da kupanjem u ovoj bistroj planinskoj vodi donosi srecu u zdravlju i braku. Pored ova dva prelijepa jezera se nalazi i Visitorsko jezero. Ono se nalazi na istoimenoj planini koja se uzdize iznad Plavskog jezera na oko 1735 metara nadmorske visine, duzine oko 100 metara, sirine oko 80 metara a dubine nesto manje od 5 metara. Ono je, na razliku od Hridskog jezera, okruzeno gustom i visokom sumom. Vrlo je interesatno za ljubitelje planinarenja, ali za sada nam ostaje samo kao slovo na papiru dok ne vratimo pravi turisticki sjaj nasem kraju, jer ovakvih ljepota nemoguce je naci na daleko. Pored prirodnih ljepota ovaj kraj raspolaze sa bogatim kulturno-historijskim objektima koji bez sumnje daju jedanu posebnu sliku ljepote plavske carsije, medju kojima su najznacajniji: Stara ili Drvena dzamija iz XV vijeka, dzamija "Sultanija", Ferovica ili Sabovica dzamija, Redzepagica dzamija, Redzepagica Kula, Dom kulture, Bosnjacki Centar "Ikre" (sa bibliotekom i mesdzidom koji je u izgradnji), kao i porodicne kule: Hadzimusevica, Jasavica, Kamica, Ducica i druge. Stara, Drvena ili Carsijska dzamija kako je tu zovu, bez sumnje je najznacajniji vjerski i historijski objekat koji se ubraja u objekte nulte kategorije i kao takav je zakonski zasticen od strane drzave. Sagradjena je 1471. godine. Ime Stara dzamija je dobila vjerovatno zato sto je najstariji objekat takve vrste na nasim prostorima i koji vec vijekovima prkosi raznim vrjemenskim, politickim i drugim neprilikama. Doduse njeno pravo ime je Drvena dzamija. Tako je nazvana kada je napravljena prije vise od pet vijekova. Uradjena je iz dva znacajna i zanimljiva dijela. Prvi dio je od kamena koji je vesto ukomponiran sa gornjim drvenim dijelom koji se razvija do strmenog krova koji je bio pokriven sindrom (a sada plastikom koja asocira na sindru) iz kojeg izrasta vitka i prelijepa drvena munara sto se uzdize u plavo nebo, dok se sa drugim dijelom preko kamena spusta na zemlju gdje je i glavni ulaz ovoj prekrasnoj dzamiji. Ulazni dio poznat kao soferluk je posebno dekoriran i koji nas vodi u unutrasnji dio koji je prekrasno uredjen od raznih umjetnickih razbarenja na drvetu kao i nosecih stubova, do lijepe mimbere i krasnog mihraba.


Na gornjem dijelu je uradjen prostor za zene kako islamski propisi nalazu, a koji joj takodje daje posebnu unutrasnju ljepotu celokupnog ovog islamskog objekta. Carsijska dzamija, nazvana je sto dovoljno govori da se nalazi u samoj gradskoj jezgri. U njenoj blizini, na desnoj strani je zgrada PTT, ispred nje su zgrade Skupstine opstine i Opstinskog suda, a naspram nje je dzamija "Sultanija" koja ce nakon obnove u skorije vrijeme biti stavljena na raspolaganje vjernicima. Kula ili cardak Redzepagica kako je u Plavu zovu, je svakako najinteresatniji i najljepsi objekat te vrste na podruciju opstine Plav. Kula se nalazi u samom centru grada i prema podacima kojima raspolazemo, podignuta je u XV vijeku. Namjera graditelja je bila da sluzi u svrhu musafirhane za putnike. Rijec je o najstarijoj bosnjackoj stambenoj gradjevini ovoga kraja koja je jos sacuvana. U ovoj prelijepoj zgradi se stanovalo do prije dvije decenije. Napravljena je iz pet nivoa, pola od kamena a pola od kvalitetnog drveta. Svakako, predstavlja biser bosnjacke arhitekture. Prije nekoliko godina, odlukom Skupstine opstine odredjen je da bude Muzej grada Plava i da se u druge svrhe nemoze upotrebljavati. Plav je veoma staro naselje koje datira jos od ilirskog i grcko-rimskog perioda, a sav procvat je dozivio za vrijeme turske vladavine. Govori se da su se u ovom kraju naseljavali jednim dijelom Iliri, kao i Grci i Rimljani, naravno i Bogumili. U vrijeme Turske carevine izgradjen je grad Plav sa svojim visokim zidinama, gdje su mahom zivjeli age i begovi. Medju najstarijim bratstvima ovog kraja isticu se Redzepagici, Omeragici, Ferovici, Ferhatovici i dr. Tada je Plav imao status vilajeta a jedno vrijeme pripadao Skadarskom, te Novopazarskom sandzaku. Plavski Bosnjaci u vrijeme Turske Carevine imali su i neobicnu 34-godisnju autonomiju. Naime, odlukom Berlinskog kongresa 1878 godine, Bosanski pasaluk je podijeljen na tri dijela. Bosna i Hercegovina pripali su Austro-Ugarskoj, dok je Novopazarski sandzak ostao pod Turskom Carevinom. Plav i Gusinje su pripali Crnoj Gori. Takvu odluku nisu prihvatili Bosnjaci i Albanci Plava i Gusinja. Revoltirani knjaz Nikola I uputio je na Plav i Gusinje veliku vojsku 3. i 4. decembra 1879. godine. Vojsku su na Noksicu Bosnjaci i Albanci ovog kraja zaustavili i pobijedili. Ta plavsko-gusinjska autonomija trajala je sve do 1912. godine, kada su Crnogorci okupirali Plav i Gusinje, te izvrsili nezapamceni genocid u kojem su stradali Bosnjaci i Albanci koji su odbili da se pokrste da bi na neki nacin bili "spaseni". Slican genocidni zlocin su pocinili i sa istim namjerama 1913. i 1919. godine. U to vrijeme je stradala najljepsa dzamija ovog kraja, dzamija "Sultanija", a unutrasnji dio u potpunosti demolirali da bi im kasnije sluzila kao skola, odnosno UDBA. U sastavu opstine Plav nalaze se drevna varosica Gusinje i varosica Murino. Danas opstina Plav ima oko 25.000 stanovnika. Medjutim, raspolazemo podatcima iz 1895. godine kada je ovaj kraj imao isto stanovnika (25.000). Dakle, radi se o velikom raseljavanju zitelja ovog kraja. Najvise su se ljudi iz ovog kraja selili u Ameriku, Bosnu i Hercegovinu, Tursku, zemlje zapadne Evrope, Kosovo, Makedoniju, Podgoricu i druge krajeve. Plav i Gusinje su od davnina vazili za malu trgovacku i kulturnu saobracajnicu, gdje su prolazili vazni putevi za Dubrovnik i Podgoricu, Novi Pazar i Istambul. Danas, ovo mjesto je gotovo sa svim saobracajnicama zaobidjeno, bez obzira na privredne a posebno turisticke mogucnosti. Od preduzeca i firmi u ovom kraju treba spomenuti: DIP "Bor" (osnovano 1959. godine), DP "Termoplast" (osnovan 1981. godine), RO konfekcije "Teteks" (1985. godine), zemljoradnicke zadruge u Plavu i Gusinju. U Plavu su se zadrzali stari zanati i oblici trgovine. U plavskom kraju razvijeno je sumarstvo, lov i ribolov, ali ne i turizam s obzirom na prirodne ljepote i velike mogucnosti za razvoj ovog kraja kako u ljetnjem tako u zimskom periodu. Na podruciju plavskog kraja postoji vise osnovnih skola, medju kojima je najznacajnija "Hajro Sahmanovic". Gimnazija je u Plavu osnovana 1966. godine i danas nosi naziv "Beco Basic" (po narodnom heroju iz Drugog svjetskog rata). U Plavu postoji i predskolska ustanova djeciji vrtic. Svakako, narod ovog kraja poducen ajetom iz Casnog Kur'ana "Uci, proucavaj u ime svog Gospodara" posebno se zalaze za razvoj skolstva u periodu muslimanske renesanse XV i XVI vijeka, kada je postojala Biblioteka u vrijeme Dubrovacke Republike, koja je bila izgradjena 1471. godine o kojoj je pisao poznati putopisac Evlija Celebija. Poseban napredak se vidimo mogao primetiti u XVIII i XIX vijeku, gdje je bila osnovana skola "Ruzdija i Mekteb". Medjutim, pocetkom XX vijeka ove skole su onemogucivane da rade, da bi tek 1960. godine prosvjetna delatnost dozivela, ako se moze reci, znacajnu afirmaciju. Ovaj kraj je dao niz znacajnih licnosti iz raznih naucnih i umjetnickih disciplina, sto jasno govori da su plavski Bosnjaci uvijek tezili obrazovanju i da su upucivali svoju omladinu u svijet da zavrse visoke strucne spreme. Posebno isticemo da plavski kraj ima izuzetne terene za planinarenje, po cemu su poznati masivi Bogicevica, Hridski krsi i drugi vrhovi Prokletija gdje ima nekih naznaka da se proglase Nacionalnim parkom. Svakako je najzanimljiviji zimski smucarski kompleks Paljevi i Konjski obor na planini Kofiljaci koji se nalazi na svega tri kilometra od grada Plava, kao i kompleks Bogicevica 20 km od Plava. Prema nekim istrazivanjima OESD plavsko-gusinjski kraj pruza mogucnost izgradnje 29000 metara sumarskih staza. S ozirom da su rijeke u ovom kraju bogate sa posebnim brzicama na pojedinim dijelovima svog toka, sa time se otvara mogucnost splavarenja i kajakastva sto daje poseban znacaj ka razvoju turizma. Naravno, sve ove rijeke su bogate prvoklasnom ribom, te eto posebne mogucnosti onima koji uzivaju bacanju udice. Osim tradicionalnih plavskih knjizevnih susreta koji se odrzavaju vise od dvije decenije nesto posebno na kulturnom planu se nije uradilo. Ako uzmemo u obzir da znacajan broj nasih intelektualaca vec godinama rade u drugima gradovima i zemljama, neki cak vode i znacajne institucije mozda i glavnu rijec iz polja nauke i kulture, dok za svoj zavicaj nisu uradili skoro nista znacajno. Na knjizevnim tradicionalnim susretima dodeljivana je nagrada poznatog pisca iz ovog kraja, rahmetli Esada Mekulija. Pitanje je dali se sa njom i nastavilo s obzirom da ju je ustanovilo Udruzenje pisaca Plava, ili su opet u ovom kraju neka politicka previranja na kulturnom polju.

[bacoo]

Prijepolje



Sa 824 km2 povrsine, opstina Prijepolje se nalazi na sjeveru Sandzaka. U 82 naseljena mjesta zivi oko 48.000 stanovnika. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa 44%, Srbi sa 53% i 3% ostalih. Granici se sa opstinama Sjenica, Bijelo Polje, Pljevlja, Priboj i Nova Varos. Centar opstine je Prijepolje. Karakteristike njenog terena su pretezno brdsko-planinske, a rijeka Lim je presjeca skoro na dva simetricna dijela pravecim jugoistok-sjeverozapad. Grad je lociran izmedju obala Lima i Milesevke, na nadmorskoj visini od 440 m, okruzen talasavim brdima, od kojih su Sokolica i Gradina posebno atraktivni i cine ujedno prirodne simbole grada. Okolina Prijepolja je ispresjecana planinskim rijekama, ciji su izvori ispod padina Zlatara, Jadovnika, Ozrena, Lise, Crnog vraha i drugih planinskih visova, prosaranim manjim i vecim kompleksima listopadne i cetinarske sume i planinskim pasnjacima. Jadransku magistralu ovdje presjeca regionalni put Pljevlja-Prijepolje-Sjenica cija se trasa dobrim dijelom poklapa sa starim putem iz rimskog doba i turskog perioda, poznatim kao Dubrovacki put. Ispod Prijepolja, kod Bistrice, odvaja se put ka Priboju, Visegradu i Sarajevu. Kako je zabelezeno, Prijepolje je 1332. godine "bilo grad trgovine, trgovacko naselje", a trinaest godina kasnije pominje se u pisanim dokumentima kao Merkatum Prijepolje.


Preko njega je vodio karavanski put od Dubrovnika do Novog Pazara, Soluna i Carigrada. Razne civilizacije ostavile su svoje nezaboravne tragove. Na to podsjecaju brojne arheoloske iskopine iz rimske i kasne anticke epohe. Na lokalitetu Kolovrat, predgradju Prijepolja, otkrivena je i istrazena nekropola koja ukazuje da je rijec o znacajnom urbanom naselju. Za vrijeme turske vladavine podignuto je vise objekata koji imaju ne samo kulturni vec i turisticki znacaj. Medju njima najpoznatiji su tri dzamije i Sahat-kula, kuca Musabegovica, Seceragica i Cvijovica, koje svjedoce o kulturi i izuzetni su spomenici gradjevinarstva. U memoriju palih boraca i zrtava fasistickog terora, kao i znacajnih historijskih dogadjaja na podruciju opstine, podignuto je 130 spomenika, medju kojima je najznacajniji spomenik "4. decembar", sa spomen- bolnicom i kosturnicom. Danas, zahvaljujuci naporima drustvene zajednice, Prijepolje ima razvijenu tekstilnu, obucarsku, metalnu, hemijsku i gradjevinsku industriju, relativno razvijenu trgovinu, komunalnu delativnost, poljoprivredu, ugostiteljstvo i turizam. U usponu je i privatni sektor koji ima preko 750 registrovanih preduzeca i samostalnih radnji. U drustvenom sektoru zaposleno je oko 9200 radnika, a u privatnom oko 700. Preko 1200 radnika ima visoko i vise obrazovanje, 1800 je sa srednjom strucnom spremom, a ostali su VKV ili KV radnici. Nosioci privrednog razvoja opstine su FAP Livnica, Fabrika obuce "Limka", Industrija konfekcije "Iris", Hemijska industrija "Elan", Gradjevinsko preduzece "Red", Proizvodnja rezane gradje i stoliranje "Javor" i drugi kolektivi.





.U razvoju poljoprivrede postignuti su znacajni rezultati zahvaljujuci velikim dijelom Zemljoradnickoj zadruzi "Poljoprodukt". Usluge prevoza obavlja "Polimljetrans". Komunalno preduzece "Lim" vrsi vodosnabdevanje, brine o cistoci grada, izgradjuje i odrzava objekte vodovoda i kanalizacije. Ujedno snabdevanje elektricnom energijom u nadleznosti je elektrodistribucija koja se stara o izgradnji i rekonstrukciji cjelokupne elektro- mreze na podruciju opstine. Za Prijepoljsko ugostiteljstvo i turizam brinu se hoteli "Park" i "Mileseva", ali i nekoliko privatnih ugostiteljskih radnji. Svi oni, uz postojece prirodne uslove, pruzaju mogucnost za potpuni razvoj turizma. Planinski prostori Zlatara, Jadovnika, Crnog vrha, Lise i ostalih, zatim rijeke Lim, Milesevka i Dubocica, koji su puni divljaci i ribom, predstavljaju posebnu atrakciju za lovce i ribolovce. Kad je rijec o obrazovanju, izvrsen je potpun obuhvat djece skolovanjem. Nastava se odvija u devet osnovnih skola i tri srednje skole, a postoje i cetiri predskolske ustanove. Na visokom nivou organizovano je i zdrastvo. Znacajni rezultati ostvareni su na polju kulturne i informativne delatnosti. U Prijepolju postoji biblioteka "Vuk Karadzic". Od 1952. godine u Prijepolju izlazi zavicajni list "Polimlje", koji je konstituisan u javno preduzece za informacije, u cijem okviru je i radio stanica pod istim nazivom. Pecat prijepoljskoj kulturi daje i Zavicajni muzej koji je sakupio znacajno arheolosko i etnolosko blago. U njegovom sastavu je i posebna muzejska postavka u Memorijalnom centru "Bosko Buha" u Jabuci. U Prijepolju vise decenija radi i stamparija "Mileseva", koja uspjesno nastavlja tradiciju milesevskih stampara iz XVI vijeka. Prijepolje je grad sportova i sportista. Pored FK "Polimlje" koji postoji vec 78 godina, postoji jos dvadesetak klubova koji okupljaju blizu 1800 clanova. Pored stadiona, bazena i vise sporskih igralista, grad ima sporsku dvoranu i cetiri sporske skolske sale. Porijeklom iz Prijepolja poticu mnogi poznati sportisti - kosarkasi, fudbaleri, atleticari, odbojkasi... U svojoj bogatoj i burnoj historiji Prijepolje je dalo mnoge znacajne licnosti na polju kulture, nauke i umjetnosti. Danas je Prijepolje moderan grad otvorenih kapija.

[bacoo]

Priboj



Priboj u XIV vijeku Istorija Priboja i njegove okoline bogata je dogadjajima koji su se ovde zbivali u danima burne istorije na¹ih naroda. Ne zna se taèno kako je i kada Priboj nastao, ali se smatra da je podignut jo¹ u srednjovekovnom periodu od tada¹njih feudalaca kao èetvorougaoni zidani grad Jagat na padinama planine Biæ. On je u mnogim srednjovekovnim putopisima opisivan kao utvrðenje i vojnièka za¹tita i nazivan i kao: Pribon, Priboj, Bi¹æanski grad i dr., a to potvrdjuju i dana¹nji ostaci grada na vrhu Malog Biæa. Smatra se da Priboj postoji jo¹ mnogo pre 1418. godine kada se pominje prvi put u istoriji i kada ga je osvojio Isak-beg.Kasnije se pominje u Povelji kralja Fridriha III iz 1448. godine, zatim 1463. godine u jednom putopisu pominje se Priboj u nahiji Dobrun, a drugi put 1485. kao sedi¹te istoimene nahije.


Potpunije podatke o Priboju, kao gradu, dali su Benedikt Kuripe¹iæ, slovenaèki putopisac koji je prolazio kroz Priboj 1530. godine, i Evlija Èelebija koji je boravio u Priboju 1662.godine. Povoljan strate¹ki polo¾aj donosio je Priboju brz privredni razvoj, ali i velika ru¹enja i razaranja: ru¹en je u vreme turskih osvajanja, ru¹ili su ga Austrijanci u XVII vijeku, goreo je 1809.godine, a stradao je u vreme Balkanskih ratova, zatim u Prvom i Drugom svetskom ratu. Iako pro¹lost Priboja nije dovoljno isrta¾ena, zna se da na ovom prostoru odvijao veoma intenzivan privredni i kulturni ¾ivot. Nedaleko od Priboja, u naselju Jarmovac, nalazio se praistorijski rudnik bakra, jedan od retkih ju¾no od Save i Dunava. Dokaz za ovo su i jo¹ postojeæa rudarska okna, za koje pisani izvori a i predanje govore, da je tu, jo¹ za vreme Rimljana, kopana i topljena bakrena ruda. Rudarsko okno, unutra sa zidovima prepunim ¹alitre, koji nisu ni vijekovi ni milenijumi zatvorili dokazuje praistorijsko postojanje. Rudarski èekiæ, pronaðen ba¹ ovde i jo¹ neki znaci govore da je tu postojao jedan od svega nekoliko rudnika samorodnog bakra, otkrivenih do danas. Nedaleko od Priboja, na oko 5 km, nalazi se Pribojska Banja, poznata po lekovitosti termomineralnih izvora jo¹ iz rimskog doba. Njeno ekolo¹ko bogatstvo, njen prirodni, otkriveni i neotkriveni, a za ljudski ¾ivot, neophodan, potencijal, a posebnu izuzetnu lekovitost terba bolje prikazati i izvuæi iz anonimnosti, i svrstati je meðu znamenitosti Priboja. U zemlji ispod banje i njene ¹ire okoline, le¾i ogromna prirodna akumulacija èiste hladne vode (Murtenièko jezero). Takoðe, ispod te akumulacije, na preko 900 km2, le¾i jezero tople vode, temperature oko 60°C. Inaèe termalni centar je smesten na samom izvori¹tu banjskog potoka "jaza", koji snagom preko 43 l/sec izbija iz male peæine, a temperatura vode na izvoru je oko 38°C. Jedna od prvih analiza je vr¹ena 1878. godine u Beèu i od tada se ubraja u vrhunske svetske termalne izvore. Banja je imala va¾an geostrate¹ki polo¾aj i svojim znamenitostima, predstavljala ranije mnogo vi¹e, nego sto je to danas sluèaj. U okolini sela Krajèinoviæi su prilikom novijih iskopavanja pronaðeni predmeti materijalne kulture iz helenistièkog i keltskog doba. Priboj danas Svoj procvat i burni privredni razvoj Priboj je do¾iveo tek posle Drugog svetskog rata. Tada je izgraðen èitav jedan novi grad sa jakom indusrijom koji je tada mo¾da posle U¾ica, u na¹em kraju, bio najjaèi industrijski centar.Tada je podignuto vi¹e ¹kola osnovnih i srednjih, jedno vreme je postojala i vi¹a ¹kola, drugih obrazovnih i zdravstvenih ustanova, ugostiteljskih objekata , stanova u dru¹tvenom i privatnom sektoru itd. Priboj je poznat i izvan granica na¹e zemlje zahvaljujuæi autobusima i kamionima Fabrike automobila FAP, izgraðene 1953. godine. Meðunarodne sankcije i ekonomska kriza zaustavile su saradnju sa vodeæim svetskim firmama u automobilskoj industriji, pre svih "Mercedesom". Uz FAP se razvijao i industrijski kompleks "Poliester" koji proizvodi predmete od plastiènih masa i delove za automobile.


Hemijska industrija "Epoxid" uspela je i u godinama krize da sacuva solidnu poziciju na tr¾i¹tu. Bez obzira na lo¹u situaciju, u poslednjih nekoliko godina su izgraðeni znaèajni objekti za grad kao ¹to su sportska dvorana, novi most i dr. U Priboju je u nekom skorijem periodu otvoreno nekoliko novih ugostiteljskih obejekata u kojima se zabavljaju ne samo mladi iz Priboja nego ovde dolaze i Prijepoljci, Novo Varo¹ani i mladi iz drugih mesta. Sport u Priboju je uglavnom vezan za Rukometni klub Epoxid, koji je bio prvoliga¹, zatim je znaèajan i Fudbalski klub FAP, kao odbojka¹ki i ko¹arka¹ki klub. Atletièari pribojskog kluba su uèestvovali na mnogim na¹im i internacionalnim takmièenjima, na kojima su ostvarivali znaèajne rezultate. ©ahisti kluba iz Priboja su takoðe uèestvovali na domaæim i na svetskim takmièenjima i neki od na¹ih ¹ahista su dobijali zlatne medalje. Kulturna de¹avanja u Priboju poslednjih godina su malo umanjena, ali moraju se pomenuti Limske Veèeri poezije koje su prerasle u manifestaciju. U organizaciji galerije Spirala, koja je poèela sa radom pre nekoliko godina, odr¾ane su brojne izlo¾be, kao i samostalne izlo¾be koje se odr¾avaju veæ du¾i niz godina u organizaciji Doma Kulture. Zavr¹en je i obnovljen zavièajni muzej za koji se smatra da na na¹im prostorima ima veoma velike arheolo¹ke, istorijske a pre svega etnografske vrednosti, bitne kako za na¹ narod tako i za na¹u kulturu. jos bitno za Priboj je da ima u starom dijelu grada jednu dzamiju i jednu na brdu iznad novog dijela grada. inace na teritoriji Priboja ima 6 dzamija.


.

Op?ti podaci


Ukupno stanovnika:
35951



Povr?ina (km2):
553



Polj. povr?ina (km2):
33.4%



Broj naselja:
33



Broj katast. op?tina:
24




Nacije


Srba i Crnogoraca:
67.26%



Muslimana:
30.39%



Albanaca:
0.10%



Madara:
0.04%



Srbi:
23421



Crnogorci:
758



Muslimani:
10927



Jugosloveni:
534



Albanci:
36



Madari:
16



Romi:
7



Hrvati:
48



Slovaci:
3



Rumuni:
7



Ostali:
194





Religije


Pravoslavni:
23861



Islam:
10829



Judaizam:
1



Katolici:
94



Protestanti:
6



Drugi:
2



Neopredeljeni:
18



Ateisti:
224



Nepoznata vera:
896

[bacoo]

Rozaje



Na istocnom dijelu Sandzaka, na prekrasnoj planinskoj povrsini nalazi se Rozaje, koje obuhvata povrsinu od 432 km2 i 25.000 stanovnika. Nacionalno stanovnistvo cine Bosnjaci sa cak 98%. Granici se sa opstinama Tutin i Berane a centar opstine je Rozaje. Hajla, Zljeb, Mokra gora, Krstaci, Turijak su planine koje okruzuju Rozaje, smjesteno u dolini koju dijeli rijeka Ibar. Rozaje je nalik selu, scucuren u podnozju brda. Dijeli se u tri mahale: Kucevsku, Zejnelagica i Kurtagica. Rozaje sa okolinom je stocarski kraj, takodje razvijen zemljoradnjom.


Ovo je najsumovitiji dio Balkana. Divne, gotovo nepregledne sume bogate sumskim cvijecem, lekovitim biljem i mirisne planinske livade cine da Rozaje u ljetnjim mjesecima deluje "kao izmisljeno" za odmor i rekreaciju. Snazan utisak i nezaboravnu sliku na posetioce ostavljaju i okolne planine sa debelim snjeznim pokrivacima, skijaskim terenima, zicarama, lovackim kucicama i gotovo svim drugim sto je potrebno za ugodan dozivljaj. Kao i vecina planinskih krajeva bogato je narodnim umjetnickim stvaralastvom izrazenim u pecinama, anegdotama i narodnoj poeziji. Gosti mogu da se smjeste u dva hotela, u samom gradu je "Rozaje" sa stotinak lezajeva, te hotel "Turijak", kapaciteta 230 lezajeva, koji ima i kamp, lovacku kucu i sistem zicara na skijaskim stazama. Sagradjen je u predivnom ambijentu istoimene planine Turijak preko koje vodi i magistralni put. Najvece bogatstvo sticano je stocarstvom i trgovinom, a kasnije, sve razvijenijom drvopreradjivackom industrijom. Pored preduzeca za turizam i ugostiteljstvo vece radne organizacije su SIK "Gornji Ibar" i fabrika za izgradu kristala. .Od kulturno historijskih spomenika posebno su znacajni: Ilirsko naselje na brdu Brezojevica i Kurtagica Dzamija. Rozaje je relativno staro mjesto. Nastalo je na zavrsetku nekadasnjih ledenika, gdje se formiralo lijevkasto prosirenje. Ima predpostavki da su ljudi ovaj kraj naseljavali jos prije nove ere. Pod sadasnjim nazivom Rozaje postoji od 1585. godine. Ovo ime vezuje za dva krecnjacka klika, stuba, u obliku rogova. Danasnje Rozaje, prema turskom historicaru Hameru, utemeljio je Duce- pasa 1683. godine. Varos se razvijala oko dva jezgra, starijeg u Gornjoj carsiji, i mladjeg oko Ganica kule. Rozaje je, kao i svi gradovi Sandzaka, u proslosti proslo kroz mnoge tegobe i bure. Varos je dugo zivela od otkupa stoke i mlecnih proizvoda koji su izvozeni karavanskim putevima u Gornje Polimlje ili prema Mitrovici, Skoplju i Peci. U poslijednjoj deceniji, Rozaje se u domacim i svjetskim medijima pominje najcesce kao grad koji je nesebicno pruzio utociste hiljadama ljudi koji su zahvaceni ratnim desavanjima u Bosni i Hercegovini i na Kosovu.

[bacoo]

Nova Varos



Op?tina Nova Varo? se nalazi u jugozapadnom delu Srbije i zahvata prostor povr?ine od 584,41 km2, ?to je oko 8.6% teritorije Sandzaka (6,773 km2). Graniči se sa sledećim op?tinama: Sjenica, Prijepolje i Priboj.





Saobraćajna povezanost op?tine Nova Varo? predstavlja osnovu njene prostorne organizacije, a samim tim jedan od ključnih činilaca celokupnog dru?tveno-ekonomskog razvoja ovog kraja. Većina saobraćajnih pravaca predisponirana je rečnim dolinama kao važnim prirodnim komunikacijama koje pružaju veći stepen razvoja op?tine.




Osnovni saobraćajni pravac ovog kraja su pruga Beograd-Bar i magistralni put M-21, koji spaja Beograd i Crnogorsko primorje. Nova Varo? je udaljena od Beograda 270 km, a od Crnogorskog primorja 250 km. Op?tina je povezana i asfaltnim poprečnim putevima sa susednim op?tinskim centrima. Povoljnost saobraćajne povezanosti se sastoji posebno u tome ?to se postojeći putni pravci ukr?taju na tačkama gde je koncentrisan veći broj turističkih vrednosti. To doprinosi uvećanju turističkog prometa Nove Varo?i, kao i razvoju turizma, uop?te, ?to je od velikog značaja jer je ova op?tina prostornim planom definisana kao turističko i poljoprivredno mesto.

[bacoo]

Pljevlja



Na prostoru opstine je u momentu popisa stanovnistva 1991. godine zivjelo oko 39593 stanovnika.





Grad datira jos iz vremena rimskog prisustva na ovim prostorima. I u kulturoloskom i u arhitektonskom smislu Pljevlja predstavljaju spoj hriscanskog i islamskog duha i dokaz zivotne tolerancije razlicitih konfesija. Najznacajniji kulturni spomenici u ovom gradu su Husein-pasina dzamija (XVI v.) sa minaretom visokim 42 m i manastir Svete trojice (XII vijek).

[sefak?yl? bo?nak]

Mi doşaosmo od Rozaje u Sandzaka Crna Gora Nikako ni otişaosam
sikirajem ama pa şta çu

[lordofthedark]

turkce olsaydı daha makbule gecerdi malum hepimiz ne yazık ki bosnakca bilmiyoruz yine de tesekkurler..